Sa aming paglalakbay mula Commonwealth patungong San Jose Del Monte (SJDM), Bulacan, sinalubong kami ng mga harang, saradong kalsada, at mga karatulang inaanunsyo ang nakaambang pagtatayo ng MRT-7.

Hindi naging madali ang aming pagpunta sa baryo. Sinabayan ng ulan ang pag-akyat sa baku-bakong daan na ngayon pa lamang namin tatahakin. Maputik ngunit sa aming pagdating, bumungad ang malugod na pagsalubong ng mga residente ng Baryo Bisaya sa malawak na bayan ng Tungkong Mangga.

Sinadya ng aming Unyon ang Baryo Bisaya sapagkat isa ito sa mga direktang maaapektuhan ng pagtatayo ng MRT. Ngunit malayo sa ‘tipikal’ na imahe ng isang baryo sa lungsod ang aming nasaksihan: matatag at maayos ang kanilang pamumuhay.

Ngunit may patuloy na bumubulabog sa kanilang payak na pamumuhay: ang interes ng naghaharing uri. Sa bahaging ito ng kanilang kwento namin nakita ang pagmamahal, pag-aalaga at pagtatanggol nila sa lupang ikinabubuhay.

Ang lupang hinarang

“Matamis na mamatay na may iniwan kang kasaysayan na hindi ka tumalikod sa lupa mong pinaglaban,”

Ayon kay Melecio Cañete o Ka Miling, ang 311 hektaryang lupa ng baryo ay matagal nang minamata ng mga Araneta, isang pamilyang nagmamay-ari ng mga malalaking negosyo at lupain. Binabalak nila at ng iba pa na pagkakitaan ang lupa sa pamamagitan ng pagtatayo ng mga komersyal na gusali.

Dahil dito, matagal nang nakararanas ang mga residente ng Tungkong Mangga ng iba’t ibang porma ng karahasan at pananamantala mula sa mga private guard ng mga Araneta. Paminsan raw ay uuwi silang bunot na ang mga pananim.

“May mga banta sa buhay, ipadukot daw ako,” sabi ni Ka Miling, “kahit anong oras pwede naman kami patayin na.”  May ‘hired killer’ pa nga raw ang dating security ng lugar.

“Walang tahanan ang aming lahi,” dagdag ni Ka Miling.

Sa kabila ng patung-patong na pananamantala, hindi basta-basta sumuko sina Ka Miling, lalo na’t isa siya sa mga naunang nanirahan sa lugar. Kasama ang ilan pa mula sa iba’t ibang probinsya sa Visayas, nilinang nina Ka Miling ang lupang dating subvillage ng San Isidro at ginawang pook agrikultural.

Matagal na raw kinukuwestyon ang katibayan ng pagmamay-ari nila sa lupa. Wala ring nagawa ang Comprehensive Agrarian Reform Program para maprotektahan ang karapatan ng mga tao sa komunidad, dagdag ni Ka Miling.

Sa aming pamamalagi sa baryo, nakilala rin namin si Nanay Carmen Abella, isa sa mga unang nanirahan sa Baryo Bisaya. Ika nya, marami na ang dumaan upang mag-abot ng tulong sa kanila kabilang na si Agrarian Reform Secretary Paeng Mariano, at mga dating Bayan Muna partylist Rep. Satur Ocampo, at Teddy Casiño.

Katuwang naman ng tulong na kanilang natatanggap ay ang mga natutunang paraan ng pagdepensa sa sarili at kabuhayan.

Ayon kay Ate Annalai, ang pagtatanim ng puno ang nagpapatibay sa kapit ng komunidad sa lupa, bilang ‘di ito gaya ng ibang pananim na madaling bunutin ng mga guwardiya.

Patuloy kasi ang paglamon ng mga negosyo sa natitirang espasyo sa Tungkong Mangga, dagdag niya. Dahil sa pribatisasyon at pamamayani ng interes ng iilan, tumataas ang presyo ng ilang serbisyo tulad ng sa MRT-7. Sinasagasaan rin ng ganitong mga public-private partnerships (PPP) at ng mga uhaw sa komersyalisasyon ang karapatan ng mga mamamayan, partikular na ang mga magsasaka sa Tungkong Mangga.

Kung tutuusin, hindi lamang sila ang apektado nito. Malalagay rin sa panganib ang food security ng bansa kung wala nang mapagtatamnan ang mga magsasaka tulad nina Ate Annalai.

Kaya naman napakalaking responsibilidad na lamang ang dala-dala nila sa kanilang mga balikat. Ipinaglalaban nila, hindi lamang ang kanilang karapatan sa kabuhayan at lupa, kundi pati na rin ang ikagiginhawa ng kapwa Pilipino.

Sama-samang pagkilos

Bata o matanda, dala nila ang interes ng mga mamamayan na nakikinabang sa kanilang mga ani. Itong pagtanaw na ito sa kanilang tungkulin ang nakahihikayat sa mga residente na makiisa sa produksyon at pagbebenta ng mga tanim.

Malayo itong imahe ng isang palaban at matapang na grupo ng magsasaka sa popular na pagtanaw sa kanila bilang walang kalaban-labang matatanda. Nakita namin ang sikhay, hindi lamang ng mga naunang nanirahan tulad ni Nanay Carmen, kundi pati ang mga kabataan na tumulong at kusang sumasama sa sakahan.

“Kung sa isipan lang, the best ang trabaho ng magsasaka,” ani Victoria “Bikbik” Sabio, habang nag-aani.

“Wala kang amo, malaya ka sa pagpapahinga. Habang namamahinga ka andyan na yung tanim mo, andyan na yung umaani, nakakatulong ka pa sa kapwa mo.”

Dito, malaya silang gumawa ng sarili nilang desisyon na angkop sa kanilang karanasan. Kaya naman bagamat may kakulangan sa pinansya, napapakain nila ang kanilang mga sarili, ang kanilang pamilya, at ang mga mamamayan.

Tudlaan ng korporasyon

Ngunit, ang mapayapang pamumuhay ng mga residente ng Baryo Bisaya ay binulabog ng posibilidad na pagpapalayas sa kanila sa lugar dahil sa inaasahang pagtatapos ng MRT-7 sa 2019.

Noong nakaraang taon, sinimulang patagin at butasin ang lupain ni Ka Miling upang magbigay daan sa pagtatayo. Dahil dito, hindi na niya matamnan ang kanyang lupa. Mas dadami pa ang mga ganitong kaso sa hinaharap bilang daan-daang hektarya pa ng lupa ang hindi pa nakukuha ng mga naglalakihang korporasyon.

“Dati tayo ang nangunguna, tayo ang nag-eeksport yung mga produkto natin dito. Ngayon, wala na kasi yung mga ginagawa nila sa mga lupang pagtananiman, ginagawa nilang subdivision. Nakipagsundo sila sa ganiyan, eh ano pang kakainin?” sumbat ni Ate Annalai.

Mula pa man noong 2008, napagkasunduan at nabagsakan na ang tangkang pagtatayo ng MRT-7. Ilang beses na itong naantala dahil sa pagtutol ng mga apektadong komunidad gaya ng Baryo Bisaya.

Ito ang nag-udyok sa kanila na magtatag ng kanilang samahan, ang Sandigang Samahan ng Magsasaka (SaSaMag), at kumilos sa kabila ng mga karahasang dinaranas nila.

Sumama rin ang ilang residente sa isang-buwang protesta ng Kilusang Magbubukid ng Pilipinas (KMP) laban sa konstruksyon ng MRT-7 noong nakaraang taon. Kasabay ng pagtutol nila dito ay ang panawagan nilang ipamahagi ang lupa upang tugunan ang pangangailangan ng mga magsasaka.

Kaya ang atin talaga, kung hindi tayo tatayo sa ating ipinaglalaban, wala. Yan na nga yung sinasabi bagamat kaunti lang tayo, patuloy naman tayong manindigan, panalo pa rin tayo,” ani Ka Bikbik.

Binaon namin sa amin pag-alis ang paninindigan ng mga residente sa Baryo Bisaya laban sa mga hindi makatarungang gawi.

Ang kanilang determinasyon na magtanim sa kabila ng pagbunot ng mga gwardya, ay pahiwatig na hindi nila basta-basta susukuan ang paglaban sa kanilang mga karapatan. Handa silang gawin ang lahat upang manatiling nakasandig sa interes ng nakararami ang malawak na lupain ng Baryo Bisaya.